นพรัตน์ ดวงแก้วเรือน
เจ้าหน้าที่ประสานงานภาคสนาม

ความเป็นมาและสำคัญ
การเลี้ยงผีขุนน้ำ เป็นงานประเพณีแต่ละปีที่มีการสืบทอดกันมาตั้งแต่อดีตของชุมชนทางเหนือ ซึ่งความเชื่อของคนในแม่ทาในอดีตที่ต้องมีการเลี้ยงผีขุนน้ำ คือเรื่องของภูตผีปีศาจ ซึ่งเป็นสิ่งที่ยึดเหนี่ยวจิตใจ เป็นประเพณีที่ได้รับการสืบทอดมาจนถึงปัจจุบัน เพื่อเคารพผู้ที่ให้น้ำมาใช้ในการอุปโภคบริโภค ตลอดทั้งเป็นการขอน้ำเพื่อมาใช้ในการเกษตรพร้อมกันนั้นก็จะมีการชี้แจงกฎระเบียบการจัดการน้ำของแต่ละลำเหมืองให้กับสมาชิกได้รับทราบ “การเลี้ยงผีขุนน้ำ” จะทำกันในช่วงแรม 9 ค่ำ เดือน 9 เหนือ โดยชาวบ้านที่ได้รับผลประโยชน์จากลำเหมืองนั้นเข้าร่วมกิจกรรมเลี้ยงผีขุนน้ำด้วย โดยจะมีผู้นำในการเลี้ยงผีเรียกว่า “ คนตั้งข้าว” มีหน้าที่ในการบนบาน คนตั้งข้าวจะถูกคัดเลือกจากคนในชุมชน มีการสืบทอดเป็นรุ่นๆ และใช้วิธีการทรงเจ้าว่าใครจะเป็นคนตั้งข้าวคนต่อไป ส่วนหนึ่งก็ดูจากความอาวุโส ความซื่อสัตย์ เช่น ชาวบ้านคนไหนไม่สบาย ไปหาเจ้าเข้าทรง เจ้าบอกว่าถูกผีห้วยนั้น คนตั้งข้าวก็จะเป็นผู้ไปขอขมาให้ การบนบานใช้ภาษาพื้นบ้าน ไม่ได้มีคำสวดใดๆ เครื่องเซ่นไหว้ในการเลี้ยงผีขุนน้ำ คือใช้หมูตัวผู้ สีดำ (สืบทอดมาตั้งแต่บรรพบุรุษ) โดยนำหมูที่ยังมีชีวิตอยู่พาเข้าไปในจุดเลี้ยงผีขุนน้ำ ทำการฆ่าและชำแหละ นำไปประกอบอาหาร อาหารที่ทำเสร็จห้ามชิมก่อนมีการนำไปเลี้ยงผี แบ่งอาหารส่วนหนึ่งไปเลี้ยงผี โดยให้คนตั้งข้าวเป็นผู้บนบานอุปกรณ์ในการประกอบพิธีมีดังนี้ อาหารที่เซ่นไหว้,เหล้า,ข้าว,น้ำ,ข้าวตอก,ดอกไม้,ธูปเทียน 2 ดอก เมื่อบนบานเสร็จก็จะจุดเทียน เมื่อเทียนหมดเล่ม ก็ถือว่าผีขุนน้ำได้กินเครื่องเซ่นไหว้อิ่มแล้ว หลังจากนั้นก็จะเป็นชาวบ้านที่ได้เข้าร่วมพิธีกรรม ก็จะร่วมกันทานข้าวร่วมกัน ซึ่งในช่วงระหว่างรอให้ผีขุนน้ำได้กินเครื่องเซ่นไหว้นั้น ทางกลุ่มผู้นำหมู่บ้านก็จะให้ชาวบ้านที่เข้าร่วมกิจกรรมมาประชุมพบปะกัน เพื่อชี้แจ้งค่าใช้จ่ายการทำกิจกรรม รวมถึงการระดมความคิดเห็นต่อการดูแลรักษาป่าต้นน้ำ การจัดสรรน้ำเพื่อการทำการเกษตรของระบบเหมืองฝาย และนอกจากประเพณีนี้แล้วยังมีข้อปฏิบัติในการรักษาป่าบริเวณขุนน้ำด้วย

จากการทำกิจกรรมที่ผ่านมาทำให้ชาวบ้านไม่เข้าไปบุกรุกพื้นที่ป่าบริเวณขุนน้ำมีการวางกฎระเบียบการรักษาป่าและไม่ฝ่าฝืนกฏ,ชาวบ้านมีน้ำใช้ในการอุปโภคบริโภคตลอดทั้งปี

จำนวนชาวบ้านที่เข้าร่วม จำนวนเข้าร่วม 80 คน จำนวน 4 หมู่บ้าน ตำบลแม่ทา จ.เชียงใหม่

ชาวบ้านที่เข้าร่วมกิจกรรม

ตั้งข้าว เป็นผู้บนบานผีขุนน้ำ

เมื่อผีขุนน้ำกินเสร็จชาวบ้านช่วยกันแบ่งอาหารไปกิน

ระหว่างรอผีขุนน้ำกินเครื่องเซ่นไว้ผู้นำก็ชี้แจงค่าใช้จ่าย/กิจกรรมร่วม