เครื่องมือในการวิเคราะห์ผู้มีส่วนเกี่ยวข้อง (stakeholder analysis) นี้ประยุกต์มาจากงานศึกษาของ Center for International Forestry Research หรือ CIFOR ซึ่งได้พัฒนาตารางเมตริกซ์แบบง่ายๆ ที่เรียกว่า “Who Counts Matrix” เพื่อจำแนกกลุ่มผู้เกี่ยวข้องที่เป็นกลุ่มหลัก (primary stakeholders) ออกจากผู้เกี่ยวข้องทั่วๆ ไป เพราะกลุ่มผู้มีส่วนเกี่ยวข้องหลักคือผู้ที่วิถีชีวิตและการกระทำมีผลต่อทรัพยากรมากที่สุด รวมทั้งกลุ่มคนกลุ่มนี้เองที่จะต้องเป็นผู้เข้ามามีบทบาทสำคัญในการจัดการป่าและทรัพยากรอย่างยั่งยืน CIFOR ใช้กรอบในการพิจารณาความเกี่ยวข้องจากปัจจัย 6 ด้าน คือ ความใกล้ไกลจากพื้นที่ป่า (proximity to forest), สิทธิดั้งเดิม (pre-existing rights), ระดับการพึ่งพาทรัพยากร (dependency), ระดับขององค์ความรู้ดั้งเดิม (local/indigenous knowledge), ความเชื่อมโยงในทางวัฒนธรรมกับป่า (forest/culture integration) และ การขาดดุลอำนาจ (power deficits) โดยได้ทำการทดสอบเครื่องมือภายใต้บริบทการจัดการป่าในหลายประเทศ เช่น อเมริกา, อินโดนีเชีย, บราซิล, ตรินิแดด เป็นต้น

เรานำเครื่องมือลักษณะนี้มาใช้บนข้อเท็จจริงที่ว่า คนเรามักมีเกณฑ์ในการจำแนกกลุ่มผู้มีส่วนเกี่ยวข้องแตกต่างกัน คนบางกลุ่มอาจจำแนกความเกี่ยวข้องมาก-น้อย จากสิทธิตามกฎหมายเป็นหลัก ในขณะที่บางกลุ่มอาจให้ความสำคัญกับประเด็นทางจริยธรรมหรือมุษยธรรมมากกว่า คนบางกลุ่มเข้ามาอ้างสิทธิ์เพื่อร่วมจัดการป่าแต่ในความเป็นจริงอาจจะไม่ใช่กลุ่มผู้มีส่วนเกี่ยวข้องหลักก็เป็นได้ หรือในกระบวนการตัดสินใจใดๆ ที่สำคัญและเกี่ยวข้องกับการจัดการป่ากลุ่มคนที่มีอำนาจมากกว่าก็มักผูกขาดการตัดสินใจโดยไม่คำนึงความคิดเห็นของกลุ่มผู้มีส่วนเกี่ยวข้องหลักที่แท้จริง ข้อจำกัดเหล่านี้อาจดูเหมือนเป็นเรื่องเล็กน้อย แต่จากประสบการณ์ในการสร้างกระบวนการจัดการป่าอย่างมีส่วนร่วมของหลายหน่วยงานทั้งในประเทศไทยและในภูมิภาคพบว่าหากไม่ทำการจำแนกกลุ่มผู้มีส่วนเกี่ยวข้องอย่างลึกซึ้ง หรือร่วมทำความเข้าใจเสียแต่เนิ่นๆ ว่าใครกันแน่คือกลุ่มผู้มีส่วนเกี่ยวข้องหลักจริงๆ จะทำให้การดำเนินงานที่ตั้งเป้าหมายไว้เกิดปัญหาขึ้นในระยะยาว รวมทั้งเกิดความสับสนในการวางหรือกำหนดบทบาทของกลุ่มคนกลุ่มต่างๆ ในการจัดการป่า

เครื่องมือที่ใช้ตารางเมทริกซ์อย่างง่ายๆ นี้จะช่วยในการวิเคราะห์ว่ากลุ่มคนที่ควรมีบทบาทหลักในการจัดการป่าคือคนกลุ่มไหน โดยคำนึงถึงข้อพิจารณาหรือเกณฑ์ในการพิจารณาที่ครอบคลุมประเด็นทั้งทางด้านจริยธรรม สิทธิ และความสอดคล้องด้านกฎหมาย

ขั้นตอนการวิเคราะห์
เครื่องมือดังกล่าวนี้สามารถประยุกต์ใช้กับการวิเคราะห์ผู้มีส่วนเกี่ยวข้องในการจัดการป่าผืนเล็กๆ ไปจนถึงป่าที่มีภูมินิเวศขนาดใหญ่ อย่างไรก็ดี กระบวนการนี้ต้องการให้ผู้มีส่วนเกี่ยวข้องหลายๆ ฝ่ายมาร่วมให้ข้อมูล และร่วมวิเคราะห์โดยมีขั้นตอนหลักๆ ดังนี้

1. กำหนดพื้นที่ที่จะทำการวิเคราะห์กลุ่มผู้มีส่วนเกี่ยวข้อง เช่น พื้นที่ป่าชุมชน ก, อุทยานแห่งชาติ ข, พื้นที่ต้นน้ำ ค เป็นต้น
2. ระดมความคิดเห็นว่าใครบ้างเข้ามาเกี่ยวข้อง หรือ ควรเข้ามาร่วมในการจัดการป่าในพื้นที่ที่กำหนด แล้วเขียนกลุ่มคนใส่บัตรคำ
3. วาดลงกลม โดยเขียนชื่อพื้นที่ไว้ตรงกลางและลองนำบัตรคำที่มีชื่อกลุ่มคนมาติดในวงกลม โดยติดชื่อกลุ่มคนที่เกี่ยวข้องมากไว้ใกล้กับพื้นที่และกลุ่มคนที่เกี่ยวข้องน้อยห่างออกไปตามลำดับ

4. ระดมความเห็นเกี่ยวกับเกณฑ์ที่ใช้พิจารณาความเกี่ยวข้องมาก-น้อย คำถามหลักคือ
- มีวิธีพิจารณาอย่างไรว่าใครควรเกี่ยวข้องกับการจัดการป่าและทรัพยากรในพื้นที่ ?
- มีวิธีพิจารณา ความเกี่ยวข้องมาก น้อย อย่างไร ?
5. นำเกณฑ์การพิจารณาที่ได้จากข้อ 4 และ “ใคร” จากข้อ 1 มาวิเคราะห์โดยการให้คะแนนในตารางเมทริกซ์ดังตัวอย่าง โดยนำเกณฑ์ใส่ในแนวตั้งและกลุ่มคนใส่ในแนวนอน และให้คะแนนว่าเกณฑ์แต่ละเกณฑ์มีความสอดคล้องหรือตรงกับกลุ่มคนแต่ละกลุ่มในระดับใด โดยมีคะแนนตั้งแต่ 0=ไม่สอดคล้องเลย, 1=สอดคล้องน้อย , 2=สอดคล้องปานกลาง และ 3=สอดคล้องมาก

ตัวอย่างการนำเกณฑ์และกลุ่มคนมาวิเคราะห์ในตารางเมทริกซ์

6. รวมคะแนนในตาราง โดยกลุ่มคนที่มีคะแนนเฉลี่ยตั้งแต่ 2 ขึ้นไป ถือเป็นผู้มีส่วนเกี่ยวข้องหลัก และกลุ่มคนที่มีคะแนนน้อยกว่าเป็นผู้มีส่วนเกี่ยวข้องรอง

คำจำกัดความบางประการ

ผู้มีส่วนเกี่ยวข้องหลัก หรือ primary stakeholders คือ กลุ่มคนที่มีความเกี่ยวพันกับทรัพยากรทั้งทางตรงและทางอ้อม เป็นกลุ่มคนที่มีผลต่อความอยู่รอดของทรัพยากรมากที่สุด มักมีองค์ความรู้และทักษะที่เป็นประโยชน์และเหมาะสมต่อการจัดการ และมักเป็นกลุ่มคนที่ได้รับผลกระทบจากความเสื่อมโทรมของทรัพยากรมากที่สุด

บทบาท/การมีส่วนร่วม กลุ่มคนเหล่านี้ควรเข้ามาร่วมวิเคราะห์ปัญหา สถานการณ์ ให้ข้อมูลความคิดเห็น และความต้องการ โดยเฉพาะอย่างยิ่งให้ร่วมตัดสินใจ สร้างกติกา ข้อตกลง และแผนปฏิบัติการที่เหมาะสม

ผู้มีส่วนเกี่ยวข้องรอง หรือ secondary stakeholders คือ กลุ่มคนที่มีความเกี่ยวพันกับทรัพยากรโดยทางอ้อม เช่น ความเกี่ยวข้องที่เกิดจากความสนใจ ความผูกพันทางใจ หรือ การได้รับประโยชน์ทางอ้อมจากความอุดมสมบูรณ์ของทรัพยากร เป็นต้น กลุ่มนี้อาจจะได้รับผลกระทบจากความเสื่อมโทรมของทรัพยากรในพื้นที่บ้างแต่มักมีทางเลือกอื่นๆ ในการบรรเทาผลกระทบดังกล่าว แต่อาจมีองค์ความรู้และทักษะที่เป็นประโยชน์ต่อการจัดการ หรือมีทรัพยากรที่เหมาะสมต่อการจัดการป่าและทรัพยากรเช่นกัน

บทบาท/การมีส่วนร่วม ระดับการมีส่วนร่วมในการจัดการของผู้มีส่วนเกี่ยวข้องกลุ่มนี้ เช่น การเข้ามาร่วมรับฟัง รับรู้ในกิจกรรม ให้คำปรึกษา ให้ข้อมูล จัดหาทรัพยากร หรือ รวมไปถึงการร่วมศึกษาหรือช่วยอำนวยความสะดวกในกระบวนการจัดการทรัพยากร